Er bestaat vaak verwarring over regels en voorschriften; sommige mensen vinden dat er meer nodig zijn, terwijl anderen juist voor minder pleiten. Als we de geschiedenis van de menselijke ontwikkeling bekijken door de lens van Spiral Dynamics, zien we dat regels en voorschriften zich samen met onze waardesystemen hebben ontwikkeld, gedreven door veranderingen in onze sociale ruimte en veranderende levensomstandigheden. Ze dienen verschillende doelen en nemen in verschillende stadia verschillende vormen aan. Laten we die evolutie stap voor stap bekijken.
Spiral Dynamics is een model van menselijke en culturele ontwikkeling dat oorspronkelijk is gebaseerd op het werk van psycholoog Clare W. Graves en later is ontwikkeld door Don Beck en Christopher Cowan. Het beschrijft hoe mensen en samenlevingen zich door verschillende ‘waardesystemen’ of ‘wereldbeelden’ bewegen, vaak weergegeven door kleuren (paars, rood, blauw, oranje, groen, geel en verder). Elke fase ontstaat als reactie op levensomstandigheden en voegt nieuwe manieren van denken toe over macht, regels, relaties en de samenleving. Belangrijk is dat eerdere fasen niet verdwijnen; ze blijven actief binnen individuen en culturen, zelfs als er complexere fasen verschijnen.
Tribaal – Paars – Cultuur
Zodra mensen zich groeperen om sociale structuren te vormen, ontstaan er regels om dit mogelijk te maken. In tribale samenlevingen worden deze regels niet opgeschreven; ze worden doorgegeven via het dagelijks leven, verhalen en rituelen. Iedereen in de stam of de uitgebreide familie kent ze van kinds af aan, maar er wordt zelden direct over gesproken. Deze ongeschreven regels bestaan niet alleen in tribale samenlevingen, maar ook in complexere sociale structuren, waar ze worden geïntegreerd in die complexere structuren.
Denk eens aan je eigen familie: er zijn misschien dingen die gewoon ‘nooit gedaan worden’, maar die niemand je ooit expliciet heeft verteld. In mijn familie was er bijvoorbeeld een bepaalde stoel in de woonkamer waar mijn vader altijd in zat. Niemand anders ging daar zitten, niet vanwege een geschreven regel, maar omdat we allemaal instinctief wisten dat het ‘zijn plek’ was.
Wanneer we aan een nieuwe baan beginnen, komen we vaak een soortgelijke reeks ongeschreven ‘paarse’ regels tegen. Deze kunnen betrekking hebben op hoe mensen elkaar aanspreken, welke lunchplekken acceptabel zijn of wie wordt gerespecteerd als de ‘oude garde’. Deze regels worden geleerd door te observeren en deel te nemen – niet door een personeelshandboek te lezen.
Autocratisch– Rood – Cultuur
Wanneer tribale culturen uitgroeien tot koninkrijken of rijken, wordt de macht vaak geconcentreerd in één leider of heersende groep. In deze door rode waarden gedreven samenlevingen worden de ongeschreven tribale regels nu vervangen door de regels die door de leider zijn vastgesteld, al dan niet op schrift gesteld. Het doel van deze regels is niet om eerlijkheid of stabiliteit voor iedereen te garanderen, maar om de wil van de machthebbers af te dwingen. Ze kunnen worden gebruikt om loyaliteit te belonen, ongehoorzaamheid te bestraffen of de controle te versterken. In deze systemen is de wet vaak wat de heerser op dat moment zegt dat het is – en dat kan van de ene op de andere dag veranderen.
Omdat er in deze samenlevingen voortdurend wordt gestreden om de macht, kunnen imperiums in chaos vervallen. De sterken grijpen de buit, rivaliserende partijen strijden om de macht en de samenleving kan vervallen in een staat van anarchie zonder duidelijke regels of stabiele structuren.
Hiërarchisch – Blauw – Cultuur
Met de opkomst van blauwe waarden zoeken samenlevingen stabiliteit, orde en een duidelijk moreel kader als reactie op de chaos van samenlevingen die worden gedreven door rode waarden. Wetten worden geformuleerd, beschouwd als bindend en vastgelegd. Er is ‘één waarheid’ die bepaalt wat goed en fout is, vaak gebaseerd op heilige teksten, grondwetten of nationale wetboeken. De toepassing van de wet is streng en punitief en omstandigheden hebben weinig invloed op het oordeel. Als een wet bijvoorbeeld bepaalt dat diefstal bestraft wordt met het afhakken van een hand, wordt deze wet toegepast ongeacht of de diefstal uit wanhoop of honger is gepleegd.
Veel traditionele blauwe culturen hebben ook sociale hiërarchieën, met verschillende wetten voor verschillende groepen. In het middeleeuwse Europa waren de adel, de geestelijkheid en het gewone volk allemaal onderworpen aan aparte wetten en rechtbanken.
Lagen binnen de samenleving
Naarmate onze samenlevingen complexer worden en nieuwe waarden ontstaan, worden oude systemen overstegen en opgenomen. Dat betekent dat er in het middeleeuwse Europa – en in de moderne samenleving – nog steeds ongeschreven wetten bestaan, zoals die welke ik hierboven heb beschreven in mijn eigen familie of in organisaties. Ze bestaan naast de complexere structuren die deze waarden ontwikkelen.
Wanneer de volgende laag – oranje waarden – ontstaat, behoudt de samenleving daarom de blauwe laag van de wet voor stabiliteit, maar past zij de definitie en toepassing ervan aan om te voldoen aan de behoeften van een steeds complexere wereld.
Individuele vrijdom – Oranje – Cultuur
Oranje introduceert het idee van individuele rechten en vrijheden. Wetten zijn bedoeld om gelijkelijk van toepassing te zijn op alle burgers, ongeacht hun sociale klasse. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring stelt: “Alle mensen zijn gelijk geschapen”. Rechtbanken beginnen rekening te houden met verzachtende omstandigheden. De bedoeling van de wet wordt even belangrijk als de letterlijke bewoordingen ervan. Oranje waarden zijn echter ook prestatiegericht en pragmatisch. Er ontstaan nieuwe wetten en grondwetten die bijvoorbeeld bepalen hoe verkiezingen worden gehouden. Wetten en voorschriften zorgen nog steeds voor orde in de samenleving, maar moeten ook de vrijheid en de vrije markt van oranje mogelijk maken.
Mensen met oranje waarden maken gebruik van de wet als die in hun voordeel werkt, maar zoeken naar manieren om deze te omzeilen of te buigen als die hun succes in de weg staat. Een modern voorbeeld hiervan is belastingontwijking door bedrijven. Amazon leidt bijvoorbeeld een groot deel van zijn Europese omzet via Luxemburg. Dit is volkomen legaal volgens de huidige regels, maar het omzeilt de geest van de lokale belastingwetgeving in landen als Duitsland en Nederland. Dergelijke praktijken leiden vaak tot wetswijzigingen of nieuwe internationale overeenkomsten om deze mazen in de wet te dichten.
Wanneer oranje waarden onder druk staan, kunnen ze terugvallen in gedrag dat meer door rode waarden wordt gedreven en de wet overtreden. Een beroemd geval is het Enron-schandaal in de VS, waar leidinggevenden fraude en bedrog gebruikten om hun eigen belangen te beschermen, waarbij ze de wet volledig negeerden.
Hoewel oranje gebaseerd is op een goed functionerend rechtssysteem met eerlijkheid en vrijheid voor iedereen, genieten mensen met grotere financiële middelen in de praktijk vaak een juridisch voordeel, wat het ideaal van gelijke gerechtigheid voor iedereen ondermijnt.
Een ander aspect van oranje-waardige samenlevingen is dat er vaak een traditionele hiërarchie van “oud geld” of adel blijft bestaan die volgens andere regels leeft. Een voorbeeld hiervan zijn de Britse of Nederlandse koninklijke families, die weliswaar geen formele macht hebben, maar toch aanzienlijke privileges genieten.
Egalitair – Groen – Cultuur
Wanneer groene waarden domineren, verschuift de focus naar gelijkheid, empathie en harmonie. Wetten worden gebruikt om rechten uit te breiden en minderheidsgroepen te beschermen. Een voorbeeld hiervan is de legalisering van het homohuwelijk in veel landen.
Rechtssystemen in door groene waarden gedreven samenlevingen houden nog meer rekening met persoonlijke omstandigheden, wat in extreme gevallen kan leiden tot het beschouwen van daders meer als slachtoffers dan als daders. Er is ook meer aandacht voor rehabilitatie dan voor straf. Noord-Europese landen hebben bijvoorbeeld relatief korte gevangenisstraffen en sterke re-integratieprogramma’s. Dit leidt vaak tot minder recidive en betere sociale resultaten, vooral wanneer complexe waarden dominant zijn in de samenleving.
Groene waarden kunnen echter soms de hardnekkigheid van roodgedreven eigenbelang onderschatten, en hun medelevende rechtssystemen kunnen worden misbruikt. Nederland, met zijn liberale wetten en drugsbeleid, is ook een belangrijk knooppunt voor internationale drugshandel geworden, een onbedoeld gevolg van groene waarden in de wetgeving.
Groene culturen hebben de neiging om zich te verzetten tegen hiërarchie en geven er de voorkeur aan om regels tot een minimum te beperken, in het vertrouwen dat mensen te goeder trouw handelen. Hoewel dit kan werken in kleine, zeer vertrouwensvolle gemeenschappen, kan het ook kansen voor misbruik creëren. Toen ik deel uitmaakte van een opzettelijke gemeenschap, werd iedereen gevraagd een maandelijkse bijdrage te betalen, maar onze egalitaire, door groene waarden gedreven cultuur stond iedereen toe minder of niets te betalen als ze financiële moeilijkheden claimden, zonder dat er vragen werden gesteld. Toen ik de financiën overnam en we onze verplichtingen niet konden nakomen, ontdekte ik dat er ernstig misbruik werd gemaakt van dit systeem. Een gezin van vier personen met hetzelfde inkomen als een alleenstaande betaalde voor elk gezinslid, terwijl de alleenstaande beweerde dat hij zich niets kon veroorloven. Toen ik deze ongelijkheid aan het licht bracht en eerlijke richtlijnen voorstelde op basis van de werkelijke financiële draagkracht, kreeg ik harde kritiek. De gemeenschap leek te geloven dat het aanpakken van het probleem hun harmonie zou verstoren. Ze gaven er de voorkeur aan de financiële realiteit te negeren in plaats van de ongemakkelijke waarheid onder ogen te zien dat hun idealistische aanpak degenen die zich aan de regels hielden in de steek liet.
Ik zie dit als een ongezonde vorm van groen, waarbij eerdere systemen niet goed zijn geïntegreerd. Dit is ook zichtbaar in bepaalde Facebookgroepen, waar velen moderatie als achterhaald beschouwen en eisen dat iedereen kan posten en zeggen wat hij wil. Dit leidt er vaak toe dat de groepen worden gedomineerd door een paar individuen die anderen intimideren, zonder gezonde grenzen, en dat uitingen van rode waarden de overhand krijgen.
Het onderscheid tussen meme en thema
De waardesystemen van Spiral Dynamics worden vaak aangeduid als memes, de diepere waarden die een cultuur en mensen drijven. Zoals blauw dat orde en waarheid zoekt, en oranje dat succes en vrijheid zoekt. Thema’s zijn de gedragingen, strategieën en structuren die we invoeren om die waarden tot uitdrukking te brengen. Dit zijn de oppervlakkige manifestaties. Deze twee worden vaak door elkaar gehaald, wat leidt tot verwarring, bijvoorbeeld door te denken dat alle expliciete regels en voorschriften verwijzen naar blauwe waarden.
Het thema ‘geschreven wetten’ kwam voor het eerst vooral voor in culturen die door blauwe waarden werden gedreven om stabiliteit te creëren, wat essentieel is voor deze meme. In oranje en groene samenlevingen is het thema ‘geschreven wetten’ nog steeds essentieel, maar het doel ervan verandert. Ze worden instrumenten voor eerlijkheid, persoonlijke vrijheid en inclusie, in overeenstemming met de memes.
Op dezelfde manier zien we dat samenlevingen die terugvallen naar minder complexe culturen meestal nog steeds de meme ‘geschreven wetten’ hebben, maar deze worden gebruikt voor de waarden van de rode meme, namelijk het veiligstellen van macht. In het huidige Rusland worden wetten bijvoorbeeld selectief toegepast om afwijkende meningen het zwijgen op te leggen, de media te controleren en de belangen van de machthebbers te beschermen. Processen zijn schijnvertoningen en de uitkomst is politiek gemotiveerd.
Botsende waarden
De zes waardesystemen die we tot nu toe hebben besproken, beschouwen hun manier van regels toepassen als de enige juiste manier. Het is voor hen moeilijk te accepteren, of zelfs maar te begrijpen, dat anderen om geldige redenen anders denken en dat bepaalde omstandigheden een andere toepassing van regels kunnen vereisen. Dit is iets wat in de geschiedenis de oorzaak is geweest van veel conflicten, bijvoorbeeld wanneer aanhangers van een religieus geschrift hun waarheid aan anderen proberen op te leggen. Het is ook te zien in de wereld van vandaag, waar voorstanders van individuele rechten democratie proberen af te dwingen in een samenleving die de voorkeur geeft aan het bewind van een dominante leider. De volgende stap in onze sociale evolutie pakt deze kwesties aan.
Integraal – Geel – Cultuur
Gele waarden zijn in opkomst in onze wereld; laten we eens kijken wat dit betekent voor onze relatie tot regels en voorschriften. Er zijn een paar punten om rekening mee te houden:
Regels en voorschriften maken deel uit van een gezond sociaal systeem
Geel is het eerste systeem dat de complexiteit van onze wereld en onze evolutionaire ontwikkeling kan zien. Het begrijpt dat de kwaliteiten van elke laag in de spiraal nodig zijn om een nieuw niveau van complexiteit op te bouwen en zal daarom regels en voorschriften omvatten. Het zal deze echter niet op dezelfde manier opbouwen en toepassen als een samenleving met blauwe waarden, maar zal dit, net als oranje en groen, doen vanuit zijn waardeperspectief.
Regels worden principes
Geel richt zich op een manier van handelen in de samenleving die het systeem gezond houdt en ertoe bijdraagt dat onze planeet weer leefbaar wordt voor alle wezens. Het heeft geen behoefte aan eigenbelang en machtsmisbruik en richt zich daarom op vertrouwen en individuele competentie. In volwassen culturen met weinig of geen door rode waarden gedreven mensen of subculturen betekent dit dat de nadruk ligt op het zelfmanagement van individuen. Dit betekent natuurlijk dat er minder centrale controle is, maar er is nog steeds een regulerende laag die nu bestaat uit gedragsrichtlijnen die individuen ondersteunen om hun individuele en collectieve ervaring vorm te geven op een manier die iedereen ten goede komt. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat mensen hun eigen salaris kunnen bepalen of elke gewenste beslissing kunnen nemen. Dit is echter geen anarchie; er zijn duidelijke richtlijnen en procedures om ervoor te zorgen dat dit op transparante wijze en in het belang van het geheel gebeurt. Het is hierbij ook van belang dat alle relevante informatie wordt gebruikt. In het boek Reinventing Organizations van Frederic Laloux wordt goed beschreven hoe verschillende organisaties min of meer volgens deze principes werken.
Leefomstandigheden bepalen wat er nodig is
Geel begrijpt de omstandigheden die nodig zijn voor wat we zojuist hebben beschreven, en ook dat de leefomstandigheden bepalen welk niveau van management nodig is. Het begrijpt de verschillende waardesystemen die in onze samenlevingen of organisaties bestaan en past toe wat nodig is.
In een sociale ruimte die wordt gedomineerd door blauwe waarden, accepteert geel dat strenge regels en voorschriften nodig zijn. Het zal waarschijnlijk proberen blauwe valkuilen te vermijden, zoals te streng zijn, maar het erkent dat duidelijkheid nodig is zonder al te veel te praten over omstandigheden.
Aanpassingsvermogen
Concluderend zien we dat geel regels en voorschriften omvat en zich aanpast in de toepassing ervan; het is de naïviteit van groen ontstegen. Geel is streng waar dat nodig is en soepel waar dat mogelijk is. Omdat geel, in tegenstelling tot groen, niet gericht is op persoonlijke harmonie, is het niet bang voor wrijving en het stellen van duidelijke grenzen wanneer dat nodig is.
Conclusie
Regels hebben altijd deel uitgemaakt van onze sociale constructies, eerst ongeschreven en later vastgelegd in geschriften, wetboeken en grondwetten. Het zijn instrumenten die met ons mee evolueren, van ongeschreven gewoonten in tribale samenlevingen tot strikte codes in hiërarchische samenlevingen en flexibele richtlijnen in integrale systemen. Alleen in de ongezonde groene egalitaire culturen, die regels zien als een belemmering voor harmonie, of in de anarchie die kan voortkomen uit rode waarden, bestaat de neiging om geen regels of voorschriften te willen.
In onze complexe wereld moeten regels en voorschriften worden aangepast aan de leefomstandigheden en waarden die een rol spelen. Als het ego de overhand krijgt, moeten de regels strenger worden. Als mensen volwassen zijn en in staat zijn om met sociale complexiteit om te gaan, kunnen we meer vertrouwen op hun vermogen om zichzelf te organiseren en te reguleren. Toch moeten we ons er altijd van bewust zijn dat als de omstandigheden veranderen of andere waarden ons sociale systeem binnendringen, we ons misschien moeten aanpassen.